Η Περιφέρεια Λερίου (Λερί) ή Κοασίου, της Αργυρούπολης του Πόντου (του εκπαιδευτικού Γιάννη Κασκαμανίδη)

Written by Πολατίδης Βασίλειος. Posted in Πόλεις - Περιοχές - Οικισμοί - Χωριά

Λερίν,Κοασίου,Κουάζι,Κοάσ,κοάσä,κόβασä,Κοβάσης,Γκούαση,Kovans,Λερί,Λäρία,Λερία,Λäρέτ’,Κιόλια,Κυβερνείο,Καρς,Λιαρετίδης,Λäρετάντ’,σαπρανάντων,Σαπρανίδης,Σιαράφ,Αργυρούπολη,gümüşhane,Χαρσιώτη,Κάνις,Παρυάδρη,KostanDaği,Japasindaği,KarakapanDaği,SobranDere,Κρώμνη,ΜουράτΧαν,καραβάνια,επισκοπή,Λερίου,Μητρόπολη,τραπεζούντας,Χεριάνων,Χαμάτζουρ,Χαλίου,Παΐπερ,Κεραμέως,Λερίου,Βιζάνων,μονή,χουτουρά,Μουτεσαρίφης,Τερμουνή,GhelinPertek,KelahboorDeulek,καϊμακάμης,Κελκίτ,Trool,Καρακοτύλ,Αντωνάντων,Λιβερτάντων,Φαργανάντων,Σιαπρανάντων,Θεαράντων,Μουρουζάντων,Παπαδάντων,Καράκαγια,Ταντουρλούκ,Γιοτουρμάζ,Γιαγούπ,Τζογκαράντων,Σουλαμής,Καρμούτ,ΆνωΚαρμούτ,Κουρί,Καστρικέτα,Σούτωνος,Μαστροπούλ,Βερισάν,Γιέιτσαμ,Σαλούτ,υποδιοίκηση,Σογανλούκ,Μαστοράντων,αντωνάντων,Λιβερτάντων,Κυριακάντων,Θεοχαράντων,Μουρουζάντων,Φαρχανάντων,Σαπρανάντων,Παπαδάντων Η σημαντικότητα της περιοχής αυτής, έγκειται στο γεγονός ότι αποτελούσε χριστιανική επισκοπή ήδη κατά τους βυζαντινούς χρόνους και κατοικούνταν, σε ένα μεγάλο μέρος της, από ελληνικούς πληθυσμούς. Επίσης, κατά τον 19ο αιώνα, χιλιάδες κάτοικοι της περιοχής την εγκατέλειψαν, οδεύοντας προς τα εδάφη της ρωσικής επικράτειας (Καρς, κλπ.), γεγονός που καθιστά την περιοχή αυτή σημαντική για το μελετητή της ιστορίας των Ελλήνων της Ρωσίας. 

Παρακολουθείστε το πρώτο μέρος του αφιερώματος μου στο χωρίον Λερί

Λερίν,Κοασίου,Κουάζι,Κοάσ,κοάσä,κόβασä,Κοβάσης,Γκούαση,Kovans,Λερί,Λäρία,Λερία,Λäρέτ’,Κιόλια,Κυβερνείο,Καρς,Λιαρετίδης,Λäρετάντ’,σαπρανάντων,Σαπρανίδης,Σιαράφ,Αργυρούπολη,gümüşhane,Χαρσιώτη,Κάνις,Παρυάδρη,KostanDaği,Japasindaği,KarakapanDaği,SobranDere,Κρώμνη,ΜουράτΧαν,καραβάνια,επισκοπή,Λερίου,Μητρόπολη,τραπεζούντας,Χεριάνων,Χαμάτζουρ,Χαλίου,Παΐπερ,Κεραμέως,Λερίου,Βιζάνων,μονή,χουτουρά,Μουτεσαρίφης,Τερμουνή,GhelinPertek,KelahboorDeulek,καϊμακάμης,Κελκίτ,Trool,Καρακοτύλ,Αντωνάντων,Λιβερτάντων,Φαργανάντων,Σιαπρανάντων,Θεαράντων,Μουρουζάντων,Παπαδάντων,Καράκαγια,Ταντουρλούκ,Γιοτουρμάζ,Γιαγούπ,Τζογκαράντων,Σουλαμής,Καρμούτ,ΆνωΚαρμούτ,Κουρί,Καστρικέτα,Σούτωνος,Μαστροπούλ,Βερισάν,Γιέιτσαμ,Σαλούτ,υποδιοίκηση,Σογανλούκ,Μαστοράντων,αντωνάντων,Λιβερτάντων,Κυριακάντων,Θεοχαράντων,Μουρουζάντων,Φαρχανάντων,Σαπρανάντων,Παπαδάντων Έτσι, σε μια προσπάθεια που ξεκίνησε για να καλύψει την ιστορία των Ελλήνων του Καρς, προέκυψαν στοιχεία που αφορούσαν στην περιοχή Λερίου. Η παρούσα εργασία αποτελεί μια συρραφή ιστορικών πληροφοριών, από διάφορες πηγές. Θεωρήθηκε σκόπιμη η παρουσίαση αυτών των πληροφοριών, ένα μέρος των οποίων παρέμενε αδημοσίευτο, και για έναν άλλο λόγο: να δοθεί μια εικόνα για τους πληθυσμούς που κατοικούσαν σε ορεινά μέρη της Χαλδίας.

Ονομασία - κάτοικοι
Η περιφέρεια Λερίου - Κοασίου, εμφανίζεται και με τα ονόματα: Κουάζι, Κοάσ̆ ’, Κοάσ̆α̤, Κόβασ̆α̤,, περιοχή Κοβάσης και Γκούαση, ενώ στους σύγχρονους τουρκικούς χάρτες εμφανίζεται στην περιοχή εκείνη πόλισμα με το όνομα Kovans. Στην ποντιακή διάλεκτο το Λερί λεγόταν Λα̤ρία και Λερία και οι προερχόμενοι απ’ αυτό Λα̤ρέτ’. Σύμφωνα με τον Γεώργιο Κανδηλάπτη, οι κάτοικοι της περιοχής είχαν και ιδιαίτερο αλληγορικό γλωσσικό ιδίωμα, που μεταχειρίζονταν κατά τη μετάβασή τους σε άλλα μέρη λόγω του επαγγέλματός τους.[6]  Στο χωριό Σιαράφ της υποδιοίκησης Κιόλιας του Κυβερνείου Καρς, κατοικούσαν οικογένειες με το επώνυμο Λιαρετίδης (Λäρετάντ’),[7] οι οποίοι, σύμφωνα με προφορικές μαρτυρίες, προέρχονταν από την περιοχή Λερίου. Από την περιοχή Λερίου και τον οικισμό Σαπρανάντων, προέρχονταν και οι οικογένειες με το επώνυμο Σαπρανίδης που είχαν εγκατασταθεί στο χωριό Σιαράφ.[8]

Παρακολουθείστε το δεύτερο μέρος του αφιερώματός μου στο Λερί

Γεωγραφία - τοπογραφία
Η περιφέρεια Λερίου[9] ή Κοασίου βρίσκεται ανατολικά της Αργυρούπολης (Gümüşhane), σε απόσταση τεσσάρων ωρών, 20 χιλιόμετρα, κοντά στις πηγές του Χαρσιώτη (Κάνις) ποταμού. Η κοιλάδα βρίσκεται στο βόρειο κλίτος της οροσειράς του Παρυάδρη και γι’ αυτό αποτελούσε μέρος της ποντιακής χώρας και όχι της Αρμενίας.[10] Περιβάλλεται από ψηλά όρη: προς βορρά το Kostan Daği και Japasin Daği, ανατολικά το Karakapan Daği. Τα όρη που περιβάλουν την περιοχή λέγονται και Κοάσια όρη.[11]. Η κοιλάδα του Λερίου σχηματίστηκε από ένα ρέμα το οποίο ρέει προς τα νότια, στον ποταμό Χαρσιώτη.[12] Στο ρέμα αυτό, που ονομάζεται Sobran Dere, χύνονται από βορρά δύο άλλα μικρότερα ρέματα,[13] κατά τέτοιον τρόπο, ώστε, να σχηματίζουν τα τρία ρέματα μαζί ένα Υ (ύψιλον).[14] Οι οικισμοί που ανήκαν στην περιφέρεια Λερίου, βρίσκονταν εκατέρωθεν των ρεμάτων. Παράλληλα με το ρέμα υπήρχε δρόμος μέσω του οποίου γινόταν η συγκοινωνία από την Κρώμνη προς το Μουράτ Χαν, απ’ όπου διερχόταν ο αμαξιτός δρόμος Αργυρούπολης – Ερζερούμ.[15] Το δρόμο αυτό χρησιμοποιούσαν παλιότερα τα καραβάνια, όμως λόγω της επικινδυνότητας και των δυσκολιών κατά τους χειμερινούς μήνες, η κίνηση γινόταν από άλλες οδούς. [16]

Λερίν,Κοασίου,Κουάζι,Κοάσ,κοάσä,κόβασä,Κοβάσης,Γκούαση,Kovans,Λερί,Λäρία,Λερία,Λäρέτ’,Κιόλια,Κυβερνείο,Καρς,Λιαρετίδης,Λäρετάντ’,σαπρανάντων,Σαπρανίδης,Σιαράφ,Αργυρούπολη,gümüşhane,Χαρσιώτη,Κάνις,Παρυάδρη,KostanDaği,Japasindaği,KarakapanDaği,SobranDere,Κρώμνη,ΜουράτΧαν,καραβάνια,επισκοπή,Λερίου,Μητρόπολη,τραπεζούντας,Χεριάνων,Χαμάτζουρ,Χαλίου,Παΐπερ,Κεραμέως,Λερίου,Βιζάνων,μονή,χουτουρά,Μουτεσαρίφης,Τερμουνή,GhelinPertek,KelahboorDeulek,καϊμακάμης,Κελκίτ,Trool,Καρακοτύλ,Αντωνάντων,Λιβερτάντων,Φαργανάντων,Σιαπρανάντων,Θεαράντων,Μουρουζάντων,Παπαδάντων,Καράκαγια,Ταντουρλούκ,Γιοτουρμάζ,Γιαγούπ,Τζογκαράντων,Σουλαμής,Καρμούτ,ΆνωΚαρμούτ,Κουρί,Καστρικέτα,Σούτωνος,Μαστροπούλ,Βερισάν,Γιέιτσαμ,Σαλούτ,υποδιοίκηση,Σογανλούκ,Μαστοράντων,αντωνάντων,Λιβερτάντων,Κυριακάντων,Θεοχαράντων,Μουρουζάντων,Φαρχανάντων,Σαπρανάντων,Παπαδάντων Ιστορία
Η παρουσία ελληνικών πληθυσμών στις μεσόγειες περιοχές του Πόντου ανάγεται ήδη στα χρόνια της εκστρατείας του Μ. Αλεξάνδρου, οπότε ελληνικοί πληθυσμοί αφήνουν τις παράλιες περιοχές για να εγκατασταθούν στα μεσόγεια ως αγρότες. Η ύπαρξη ορθόδοξων χριστιανικών επισκοπών μαρτυρεί την ύπαρξη ικανού αριθμού χριστιανών κατοίκων, ένα μέρος των οποίων ήταν ελληνόφωνοι ή ελληνογενείς. Η περιφέρεια Λερίου, είναι ίσως η μόνη, μαζί μ’ αυτή των Χεροιάνων, που στο διάβα των αιώνων η ονομασία της δεν άλλαξε, με εξαίρεση την αναφορά της ως Κοάσι. Παράλληλα, οι άλλες επισκοπές της περιοχής, εμφανίζουν διάφορες ονομασίες, τραχείς και ξένες προς την ελληνική γλώσσα. Στην περιοχή είχαν διατηρηθεί ίχνη παλαιότερων γλωσσών σε πολυάριθμες τοπικές ονομασίες αυτής της περιοχής, οι οποίες διαφέρουν από τις επίσης πολυάριθμες ελληνικές και τουρκικές και τις απομονωμένες υπάρχουσες αρμενικές ονομασίες σαν ολότελα ξένες.[17] Φαίνεται πως για μεγάλα χρονικά διαστήματα η ευρύτερη περιοχή δέχεται επιδρομές και εγκαταστάσεις διάφορων φυλών, με αποτέλεσμα να αλλοιώνεται η εθνολογική σύσταση του πληθυσμού.[18]. Η κοιλάδα και η επισκοπή της είχαν μια συνεχόμενη χριστιανική ιστορία από τον 6ο αιώνα,[19] ενώ σύμφωνα με άλλες πηγές η επισκοπή Λερίου υπάρχει από τον 9ο αιώνα.[20] Η επισκοπή Λερίου υπαγόταν στη Μητρόπολη Τραπεζούντας από τον 7ο μ.Χ. αι.[21] Στη Μητρόπολη Τραπεζούντας, ήδη κατά τον 9ο-10ο μ.Χ. αι., ανήκαν επτά επισκοπικές έδρες: 1) Χεριάνων, 2) Χαμάτζουρ, 3) Χαλίου, 4) Παΐπερ, 5) Κεραμέως, 6) Λερίου, 7) Βιζάνων, ενώ στα τέλη του 10ου μ.Χ. αιώνα οι επισκοπικές έδρες αυξάνονται σε 17. Μεταξύ των 17 επισκοπικών εδρών είναι και η επισκοπή Λερείου.[22]. Μετά την άλωση της Τραπεζούντας, στα 1461, χριστιανικοί πληθυσμοί των παραλίων περιοχών, μετοικούν προς τις μεσόγειες, και, κυρίως, τις ορεινές περιοχές, όπου θα μπορούσαν να ζήσουν μακριά από την κακομεταχείριση των Οθωμανών. Οι νέοι κάτοικοι συνοίκησαν επτά οικισμούς, οργανωμένους κατά το πρότυπο των πατριαρχικών οικογενειών.[23]. Κατά τον 17ο μ.Χ. αι. το Λερί αναφέρεται ως Κοάζι,[24] ενώ τον 18ο αι. εμφανίζεται και με το όνομα Γκένασης.[25] Κατά τον 19ο αι. ανήκε στην εκκλησιαστική επαρχία Θεοδοσιούπολης (Ερζερούμ),[26] ενώ στις αρχές του 20ου αιώνα τελούσε υπό την επίβλεψη του ηγούμενου της μονής Χουτουρά.[27]. Η επισκοπή Λερίου διατελούσε υπό τον μητροπολίτη Τραπεζούντας μέχρι το 1916, οπότε και υπήχθη στο μητροπολίτη Κεμάχου (πόλη κοντά στο Ερζιγγιάν). Αργότερα περιήλθε στη μητρόπολη Θεοδοσιούπολης όπως και το Παϊπούρτ και το Ερζιγγιάν. Στο τέλος του 19ου και μέχρι τον Ξεριζωμό αποτελούσε τμήμα της Διοίκησης Αργυρούπολης και εκκλησιαστικά υπαγόταν στη μητρόπολη Θεοδοσιούπολης.[28]. Η ευημερία της κοιλάδας του Λερίου και των παρχαριών - γιαϊλάδων που βρίσκονται ψηλότερα απειλήθηκε από τις εισβολές των Ρώσων του 1828-1829 και 1877-1878, ή, πιο συγκεκριμένα, από την αντίδραση των Τούρκων στις εισβολές αυτές. Η κοιλάδα δοκιμάστηκε σκληρά κατά τη διάρκεια του 1877-1878, όταν επικράτησε αναρχία στον τόπο αυτό. Κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα, πολλοί κάτοικοι της περιφέρειας, μετοικούν προς τις περιοχές του Καυκάσου και της Νότιας Ρωσίας, με αποτέλεσμα πολλοί οικισμοί να ερημώσουν. Ενδεικτική της κατάστασης που επικρατούσε στο Λερί μετά από κάθε ρωσοτουρκικό πόλεμο είναι και η επιστολή - παράκληση που έστειλαν οι Έλληνες του Λερίου μέσω του αρχηγού τους προς το βαλή, η μετάφραση της οποίας προωθήθηκε στον σερ Austen Henry Layard, πρεσβευτή της Βρετανίας στην Τραπεζούντα:[29]

lΛερίν,Κοασίου,Κουάζι,Κοάσ,κοάσä,κόβασä,Κοβάσης,Γκούαση,Kovans,Λερί,Λäρία,Λερία,Λäρέτ’,Κιόλια,Κυβερνείο,Καρς,Λιαρετίδης,Λäρετάντ’,σαπρανάντων,Σαπρανίδης,Σιαράφ,Αργυρούπολη,gümüşhane,Χαρσιώτη,Κάνις,Παρυάδρη,KostanDaği,Japasindaği,KarakapanDaği,SobranDere,Κρώμνη,ΜουράτΧαν,καραβάνια,επισκοπή,Λερίου,Μητρόπολη,τραπεζούντας,Χεριάνων,Χαμάτζουρ,Χαλίου,Παΐπερ,Κεραμέως,Λερίου,Βιζάνων,μονή,χουτουρά,Μουτεσαρίφης,Τερμουνή,GhelinPertek,KelahboorDeulek,καϊμακάμης,Κελκίτ,Trool,Καρακοτύλ,Αντωνάντων,Λιβερτάντων,Φαργανάντων,Σιαπρανάντων,Θεαράντων,Μουρουζάντων,Παπαδάντων,Καράκαγια,Ταντουρλούκ,Γιοτουρμάζ,Γιαγούπ,Τζογκαράντων,Σουλαμής,Καρμούτ,ΆνωΚαρμούτ,Κουρί,Καστρικέτα,Σούτωνος,Μαστροπούλ,Βερισάν,Γιέιτσαμ,Σαλούτ,υποδιοίκηση,Σογανλούκ,Μαστοράντων,αντωνάντων,Λιβερτάντων,Κυριακάντων,Θεοχαράντων,Μουρουζάντων,Φαρχανάντων,Σαπρανάντων,Παπαδάντων «Παράκληση προς τον Γενικό Κυβερνήτη της Επαρχίας Τραπεζούντας,
»Η Εξοχότητά σας,
»Οι υπογεγραμμένοι χριστιανοί κάτοικοι των υποδιοικήσεων του Γιαγμούρ Ντερέ και του Κελκίτ στην περιφέρεια της Αργυρούπολης (Gümüşhane), περιοχή που ανήκει στην επαρχία Τραπεζούντας, υποβάλλουμε με σεβασμό τις ικεσίες μας στην Εξοχότητά σας. Αν και παλαιότερα απολαμβάναμε ησυχία και γαλήνη, είμαστε τώρα, εδώ και ένα χρόνο, υπό τις συνέπειες της ανικανότητας του Μουτεσαρίφη της Αργυρούπολης, στεναχωρημένοι από την κακή μεταχείριση των γειτονικών μουσουλμανικών πληθυσμών, μερικά παραδείγματα από την οποία παρακαλούμε να μας επιτρέψετε να μνημονεύσουμε
»1ο. Στο χωριό Τερμουνή τρεις μουσουλμάνοι των οποίων τα ονόματα γνωρίζουμε, κατέστρεψαν την πόρτα του σπιτιού κάποιου με το όνομα Ντίβιος και ατίμασαν τη γυναίκα του.
»2ο. Με την υποκίνηση των μουσουλμάνων κατοίκων του χωριού Ghelin Pertek,[30] άτακτοι τσέτες (Bashi Bazooks) έβαλαν τον ιερέα να καθίσει πάνω σ’ ένα γαϊδούρι ανάποδα, δίνοντάς του να κρατά την ουρά σαν κάτι εύθραυστο, έτσι ώστε να παρελαύνει στους δρόμους του χωριού, διαπράττοντας στο πλάι του και πολλές άλλες ανάρμοστες και θρασύτατες ενέργειες.
»3ο. Γέμισαν την εκκλησία του Kelahboor[31] με ακαθαρσίες, σκέπασαν τους τοίχους με βρωμιές, έριξαν κάτω την καμπάνα και διέπραξαν πολλές άλλες υβριστικές πράξεις, παρόμοιες με εκείνες που έκαναν στο ίδιο το χωριό και στο Λερί.
»4ο. Περίπου 40 μουσουλμάνοι από το χωριό Deulek που είχαν σχηματίσει μια συμμορία, προσέβαλαν και χτύπησαν σοβαρά τον παπα – Σάββα.
»5ο. Τέλος, οι μουσουλμάνοι είναι πάντα προσεκτικοί· όταν οι Χριστιανοί πηγαίνουν απ’ το ένα χωριό στο άλλο, αφού τους χτυπήσουν (οι μουσουλμάνοι), τους στερούν από τα υπάρχοντά τους, τα χρήματα και όσα πράγματα βρίσκουν, σε σημείο που να μην έχουμε την παραμικρή ησυχία ούτε και ασφάλεια· και στο σπίτι του ιερέα του Λερίου, επίσης, μπήκαν βίαια και λεηλάτησαν. Τα παραπάνω γεγονότα είχαν υποβληθεί στο Μουτεσαρίφη της Αργυρούπολης, ο οποίος δεν έδωσε προσοχή στις καταγγελίες μας και δεν πήρε μέτρα για να αποτρέψει το κακό. Κάτω από αυτές τις περιστάσεις ικετεύουμε την καλοσύνη σας να υιοθετήσετε τέτοια μέτρα που θεωρείτε ότι μπορεί να είναι τα κατάλληλα για να αποτραπεί η συνεχιζόμενη περιφρόνηση και κακομεταχείρισή μας στην οποία υποβαλλόμαστε ακόμη και τώρα». Η αναφορά φέρει ημερομηνία 22 Μαρτίου 1877. Οι σφραγίδες οκτώ χωριών, που ηγούνταν όλων των άλλων στην περιφέρεια Λερίου, ετέθησαν και υπογράφηκε από μια δωδεκάδα Χαλδαίων μουσουλμάνων και χριστιανών. Στις 17 Μαΐου 1877, ο υποπρόξενος Alfred Biliotti συνόψισε την αναφορά του βαλή Alay Bey (αρχηγός της αστυνομίας) από μια διερεύνηση που είχε κάνει κατά τη διάρκεια των ταραχών:
«1ο. Οι Τούρκοι που κατηγορήθηκαν για το βιασμό της γυναίκας του Ντίβιος από το χωριό Τερμουνή και είχαν μπει στη φυλακή, αλλά το έγκλημά τους δεν είχε αποδειχθεί σύμφωνα με το νόμο (ότι είναι πολύ πιθανόν σύμφωνα με τους μάρτυρες), ελευθερώθηκαν αφού έδωσαν χρηματική εγγύηση για να εμφανιστούν στο Δικαστήριο της Δικαιοσύνης οποτεδήποτε μπορέσουν να προμηθευτούν τις αποδείξεις.
»2ο. Ένας αριθμός έφεδρων στρατιωτών που ρωτούσαν τον παπά του Ghelin Pertek για κάποιο χρηματικό ποσό, ο οποίος αρνήθηκε να απαντήσει ότι δεν το είχε, τον αναζήτησαν για να περάσουν γύρω από το λαιμό του τα εντόσθια ενός προβάτου και να τον επιδεικνύουν σ’ αυτή την κατάσταση στους δρόμους του χωριού καθισμένο σ’ ένα γαϊδούρι, οκτώ ή δέκα στρατιώτες που είχαν καταλύσει στο σπίτι του ιερέα εμπόδιζαν τους συντρόφους τους από το να το κάνουν.
»3ο. Η βεβήλωση της εκκλησίας του Kelahboor και το ρίξιμο της καμπάνας ήταν καθαρές εφευρέσεις (πλαστές ιστορίες).
»4ο. Οι έφεδροι στρατιώτες που είχαν βιάσει, είχαν πάρει τρόφιμα, ρούχα και χρήματα και σε πολλές περιπτώσεις κακοποίησαν τους κατοίκους, [αναρωτιέται ο βαλής] κατά πόσο αυτά τα έκαναν σε μουσουλμάνους ή χριστιανούς.
»5ο. Καμία χριστιανή ή μουσουλμάνα γυναίκα δεν είχε βιαστεί από τους έφεδρους στρατιώτες.
»6ο. Οι δύο μουσουλμάνοι από το Shiran,[32] ονόματι Mollah Ahmed και (δυσανάγνωστο) Mehmed, που κατηγορήθηκαν ότι υποκινούσαν τους έφεδρους στρατιώτες εναντίον των χριστιανών, έχουν ήδη συλληφθεί και στάλθηκαν στην Αργυρούπολη για να δικαστούν.
»7ο. Έχει αποδειχθεί πως ο Καϊμακάμης του Κελκίτ και του Trool[33] που κατηγορούνταν ότι δεν είχε ενεργήσει όπως αυτοί περίμεναν ότι θα πράξει κάτω από αυτές τις περιστάσεις, οι κατηγορίες αυτές είχαν απορριφθεί.
»8ο. Η δημόσια ασφάλεια σ’ αυτές τις απομακρυσμένες περιφέρειες δεν ήταν ίδια μ’ αυτήν που αυτοί επιθυμούσαν. Μερικά μέτρα είχαν υιοθετηθεί από τον Alai Bey ώστε να τους εξασφαλίσει όσο αυτό ήταν δυνατό.
» Καθώς ο χριστιανός δημοτικός σύμβουλος της Αργυρούπολης ο οποίος είχε ανάμειξη στην ανάκριση, και στον οποίο έχω επανειλημμένα απευθυνθεί για πληροφορίες δια μέσου των φίλων του που είναι εδώ, δεν έχει δώσει καμία απάντηση ευγενική, ενδέχεται να εξαχθεί το συμπέρασμα ότι δεν έχει να κάνει καμία παρατήρηση. Σε κάθε περίπτωση είναι αδύνατο για μένα να πω, ως συμπέρασμα της δικής του σιωπής, κατά πόσο οι τουρκικές αρχές αποδέχονται ή μετριάζουν τις βιαιοπραγίες που διαπράχθηκαν εναντίον χριστιανών αυτής της περιοχής είναι υπό συζήτηση.»

lΛερίν,Κοασίου,Κουάζι,Κοάσ,κοάσä,κόβασä,Κοβάσης,Γκούαση,Kovans,Λερί,Λäρία,Λερία,Λäρέτ’,Κιόλια,Κυβερνείο,Καρς,Λιαρετίδης,Λäρετάντ’,σαπρανάντων,Σαπρανίδης,Σιαράφ,Αργυρούπολη,gümüşhane,Χαρσιώτη,Κάνις,Παρυάδρη,KostanDaği,Japasindaği,KarakapanDaği,SobranDere,Κρώμνη,ΜουράτΧαν,καραβάνια,επισκοπή,Λερίου,Μητρόπολη,τραπεζούντας,Χεριάνων,Χαμάτζουρ,Χαλίου,Παΐπερ,Κεραμέως,Λερίου,Βιζάνων,μονή,χουτουρά,Μουτεσαρίφης,Τερμουνή,GhelinPertek,KelahboorDeulek,καϊμακάμης,Κελκίτ,Trool,Καρακοτύλ,Αντωνάντων,Λιβερτάντων,Φαργανάντων,Σιαπρανάντων,Θεαράντων,Μουρουζάντων,Παπαδάντων,Καράκαγια,Ταντουρλούκ,Γιοτουρμάζ,Γιαγούπ,Τζογκαράντων,Σουλαμής,Καρμούτ,ΆνωΚαρμούτ,Κουρί,Καστρικέτα,Σούτωνος,Μαστροπούλ,Βερισάν,Γιέιτσαμ,Σαλούτ,υποδιοίκηση,Σογανλούκ,Μαστοράντων,αντωνάντων,Λιβερτάντων,Κυριακάντων,Θεοχαράντων,Μουρουζάντων,Φαρχανάντων,Σαπρανάντων,Παπαδάντων Μνημεία του Λερίου
Τα χωριό τώρα καλείται κοινώς Leri[34] (κοντά στο Yetirmez, περίπου 3 χμ. δυτικά από το δρόμο του Καμπάκλησε) και διαθέτει μια καλοχτισμένη ενοριακή εκκλησία που φέρει χρονολογία, πάνω από τη δυτική πόρτα, 1899. Είναι μια τριπλή αψίδα με καμάρες και στεγασμένη με κοίλα κόκκινα κεραμίδια. Το εσωτερικό είναι σοβαντισμένο και ασπρισμένο και υπάρχουν ίχνη από τοιχογραφίες: η λουλουδένια διακόσμηση και τα σχέδια ενσωματώνουν το κεντρικό θέμα που είναι τα μάτια του Θεού. Το κανονικό κυκλικό παράθυρο που δεσπόζει πάνω από τις αψίδες του ναού περικλείεται από δώδεκα ανάγλυφα αστέρια. Η εκκλησία είναι τώρα αχυρώνας / στάβλος. Πιθανόν να απέκρυψαν την αρχική του λειτουργία, ο τωρινός ιδιοκτήτης μπήκε στον κόπο να μπλοκάρει την εγχάρακτη δυτική πόρτα και γκρέμισε ένα κομμάτι της βόρειας αψίδας για να εξασφαλίσει μια προχειροφτιαγμένη είσοδο. Περίπου είκοσι σπίτια είναι κατοικημένα στο χωριό, το οποίο είναι φτωχό. Τα σπίτια είναι εν μέρει υπόγεια· οι εκτεθειμένοι τοίχοι είναι χτισμένοι από ακατέργαστους βράχους. Οι κοπριές αποξηραίνονται πάνω στους τοίχους και στοιβάζονται στις επίπεδες στέγες, οι οποίες χρησιμεύουν ως αλώνι. Αλλά, μια οικογένεια έχει μια χειροκίνητη μηχανή λιχνίσματος, το προοδευτικότερο γεωργικό εργαλείο που είχα δει σ’ αυτή την περιοχή. O αρχικός καθεδρικός ναός (μητρόπολη) αναπαραστάθηκε, πιθανότατα, από την πρώιμη βυζαντινή εκκλησία της Αγίας Σοφίας (τώρα το τζαμί της Αγίας Σοφίας στο χωριό) στο Καμπάκλησε (Kabaköy). Λίγο μακρύτερα από την Αγια – Σοφιά του Καμπάκλησε, η οποία είναι η πρωιμότερη και καλύτερα διασωζόμενη εκκλησία στον Πόντο, πολλές από τις πολυάριθμες εκκλησίες στην κοιλάδα πιθανόν να οικοδομήθηκαν μεταξύ των δύο ρωσικών πολέμων του 1829 και 1878.[35]

Λερίν,Κοασίου,Κουάζι,Κοάσ,κοάσä,κόβασä,Κοβάσης,Γκούαση,Kovans,Λερί,Λäρία,Λερία,Λäρέτ’,Κιόλια,Κυβερνείο,Καρς,Λιαρετίδης,Λäρετάντ’,σαπρανάντων,Σαπρανίδης,Σιαράφ,Αργυρούπολη,gümüşhane,Χαρσιώτη,Κάνις,Παρυάδρη,KostanDaği,Japasindaği,KarakapanDaği,SobranDere,Κρώμνη,ΜουράτΧαν,καραβάνια,επισκοπή,Λερίου,Μητρόπολη,τραπεζούντας,Χεριάνων,Χαμάτζουρ,Χαλίου,Παΐπερ,Κεραμέως,Λερίου,Βιζάνων,μονή,χουτουρά,Μουτεσαρίφης,Τερμουνή,GhelinPertek,KelahboorDeulek,καϊμακάμης,Κελκίτ,Trool,Καρακοτύλ,Αντωνάντων,Λιβερτάντων,Φαργανάντων,Σιαπρανάντων,Θεαράντων,Μουρουζάντων,Παπαδάντων,Καράκαγια,Ταντουρλούκ,Γιοτουρμάζ,Γιαγούπ,Τζογκαράντων,Σουλαμής,Καρμούτ,ΆνωΚαρμούτ,Κουρί,Καστρικέτα,Σούτωνος,Μαστροπούλ,Βερισάν,Γιέιτσαμ,Σαλούτ,υποδιοίκηση,Σογανλούκ,Μαστοράντων,αντωνάντων,Λιβερτάντων,Κυριακάντων,Θεοχαράντων,Μουρουζάντων,Φαρχανάντων,Σαπρανάντων,Παπαδάντων, yitirmezkoyuΧωριά (μαχαλάδες)
Τα χωριά της περιφέρειας Λερίου ή Κοασίου, στις αρχές του 20ου αιώνα, υπάγονταν στο δήμο (μουδουρλίκι) του Γιαγμούρ Δερέ. Οι οικισμοί – χωριά της περιφέρειας μπορούν να χωριστούν, γεωγραφικά, σε δύο ενότητες: σ’ αυτά της κοιλάδας του Λερίου και σ’ αυτά της ευρύτερης περιοχής Λερίου – Κοασίου. Μια σχετική συμφωνία παρατηρείται στα ονόματα των οικισμών που βρίσκονταν μέσα στα όρια της Κοιλάδας του ποταμού Σαπράν, αφού αυτά εμφανίζονται ίδια σχεδόν σε διαφορετικές πηγές. Τα στοιχεία που παραθέτουν οι συγγραφείς για τους οικισμούς που ανήκαν στην περιφέρεια, δε συμφωνούν απόλυτα μεταξύ τους. Στην κοιλάδα ανήκαν οι εξής οικισμοί – ενορίες: Καρακοτύλ, Αντωνάντων, Λιβερτάντων, Φαργανάντων, Σιαπρανάντων, Θεαράντων, Μουρουζάντων, Παπαδάντων. Στην ευρύτερη περιοχή ανήκαν τα εξής χωριά: Καράκαγια, Ταντουρλούκ, Γιοτουρμάζ, Γιαγούπ, Τζογκαράντων, Σουλαμής, Καρμούτ, Άνω Καρμούτ (με τέσσερις ενορίες: Κουρί, Καστρικέτα, Σούτωνος, Μαστροπούλ). [36]. Είναι χαρακτηριστική η κατάληξη –άντη ή –άντων, η οποία απαντάται σε όλους τους οικισμούς της κοιλάδας του Λερίου, κατάληξη που προσδίδει πατρωνυμική έννοια.[37] Πρόκειται για ονομασίες οικογενειών από τις οποίες δόθηκε η ονομασία στους οικισμούς, αφού σε κάθε οικισμό φαίνεται να υπερίσχυε ένα σόι. Σύμφωνα με πίνακα που συνέταξε ο Anthony Bryer, η περιφέρεια Λερίου εμφανίζεται με τους παρακάτω οικισμούς – χωριά: [38]. Κατά τη διάρκεια της αναζήτησης υλικού προέκυψαν στοιχεία για ορισμένους μόνο οικισμούς.

Λερίν,Κοασίου,Κουάζι,Κοάσ,κοάσä,κόβασä,Κοβάσης,Γκούαση,Kovans,Λερί,Λäρία,Λερία,Λäρέτ’,Κιόλια,Κυβερνείο,Καρς,Λιαρετίδης,Λäρετάντ’,σαπρανάντων,Σαπρανίδης,Σιαράφ,Αργυρούπολη,gümüşhane,Χαρσιώτη,Κάνις,Παρυάδρη,KostanDaği,Japasindaği,KarakapanDaği,SobranDere,Κρώμνη,ΜουράτΧαν,καραβάνια,επισκοπή,Λερίου,Μητρόπολη,τραπεζούντας,Χεριάνων,Χαμάτζουρ,Χαλίου,Παΐπερ,Κεραμέως,Λερίου,Βιζάνων,μονή,χουτουρά,Μουτεσαρίφης,Τερμουνή,GhelinPertek,KelahboorDeulek,καϊμακάμης,Κελκίτ,Trool,Καρακοτύλ,Αντωνάντων,Λιβερτάντων,Φαργανάντων,Σιαπρανάντων,Θεαράντων,Μουρουζάντων,Παπαδάντων,Καράκαγια,Ταντουρλούκ,Γιοτουρμάζ,Γιαγούπ,Τζογκαράντων,Σουλαμής,Καρμούτ,ΆνωΚαρμούτ,Κουρί,Καστρικέτα,Σούτωνος,Μαστροπούλ,Βερισάν,Γιέιτσαμ,Σαλούτ,υποδιοίκηση,Σογανλούκ,Μαστοράντων,αντωνάντων,Λιβερτάντων,Κυριακάντων,Θεοχαράντων,Μουρουζάντων,Φαρχανάντων,Σαπρανάντων,Παπαδάντων, yitirmezkoyuΜουρουζάντων: Με 8 οικογένειες και ναό του Αγίου Θεοδώρου. Κατοικήθηκε όπως και το χωριό Σούτωνος μετά την άλωση της Τραπεζούντας. Από εδώ κατάγονταν τα μέλη της οικογένειας των Μουρούζηδων. Μέχρι το 1880 φυλαγόταν από τους απογόνους της οικογένειας αυτής οικογενειακός μεμβράνινος κώδικας που χάθηκε όταν τον πήρε για μελέτη ο Μητροπολίτης Θεοδοσιουπόλεως Παΐσιος Γερασιμίδης.[41]. Στο αρχείο προφορικής παράδοσης του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, υπάρχουν μαρτυρίες σχετικές με τους οικισμούς του Λερίου. Δημοσιεύονται εδώ αυτούσιες.

Κυριακάντων: «Από το χωριό μας [Κυριακάντων] καθώς και από τα άλλα χωριά του Λερί έφυγαν πολλοί πατριώτες μας και πήγαν στο Καρς, όταν πάρθηκε από τους Ρώσους. Οι δικοί μας πήγαν και αποκαταστάθηκαν στα χωριά του Καρς, Βεριšάν, Γιέιτšα και Σαλούτ [της υποδιοίκησης Σογανλούκ]. Η οικογένεια Σεχίδη που μένει στη Φλώρινα από τη Γιέιτσα του Καρς, κατάγεται από μας τους Παυλίδηδες. Ο παππούς έπαιζε πολύ τα κότσια (ασούχα όπως τα λεν τούρκικα) ασούχ = Σεχ έγινε Σεχίδης. Επικοινωνία όταν ζούσαν στο Καρς δεν είχαμε μαζί τους. Δηλαδή τακτική αλληλογραφία. Αλλά κάποτε πήγαινε κανένας δικός μας κατά κει ως κασσιτερωτής και μαθαίναμε νέα τους.»[42]

«Στην πατρίδα, τους μαχαλάδες τους λέγαμε χωρία. Τα Λερία είχαν 9 χωρία, δηλ. μαχαλάδες. Μέσα στα Λερία άμα συναντιόταν δύο άγνωστοι απ’ το ίδιο χωριό,[43] θα ρωτούσε ο ένας τον άλλο από ποιο χωριό είναι; δηλ. μαχαλά και ο άλλος θα ανέφερνε για χωριό που το όνομα [ήταν] του μαχαλά του και ας ήταν και οι δυο από τα Λερία.[44].
»Έτσι στα Λερία έχουμε τους παρακάτω μαχαλάδες ή χωρία: 1) Μαστοράντων, 2) Αντωνάντων, 3) Λιβερτάντων, 4) Κυριακάντων, 5) Θεοχαράντων, 6) Μουρουζάντων, 7) Φαρχανάντων, 8) Σαπρανάντων, 9) Παπαδάντων.[45]
»Ήταν και δύο άλλοι μαχαλάδες δηλ. χωρία που σώζονταν μόνο τα ερείπια των σπιτιών τους, γιατί οι κάτοικοι είχαν φύγει το 1878 στο Καρς όπου μαζί με άλλους Πόντιους έκαναν το χωριό Γιέιτšα στο Καρς. Οι μαχαλάδες αυτοί ήταν τη Τσακουτσάντων και Ακραδäνή.[46] […] Σώζονταν [στο Τσακουτσάντων] μόνο η εκκλησία του που πηγαίναμε και λειτουργούσαμε στη μνήμη της, 8 Σεπτεμβρίου. Οι κάτοικοι του Τσακουτσάντων έφυγαν στο Καρς και αποκαταστάθηκαν στο χωριό Αζάτ στα 1877. Τα σπίτια του όλα χάλασαν εκτός από την εκκλησία που τη φροντίζαμε. Την περιοχή του Τσακουτσάντων την εκμεταλλευόμασταν εμείς για βοσκοτόπια. Απείχε 1 ½ χμ, είχε πολύ και πλούσιο χορτάρι όπου θερίζαμε κιόλας.» [47]
«Ο κεντρικός μαχαλάς του χωριού ήταν τη Κυριακάντων με 30 οικογένειες, όπου ήταν και το μεγάλο σχολείο μας μέχρι Α΄ γυμνασίου. Στο μαχαλά αυτό είχαμε 2 εκκλησίες του Αγίου Κων/νου και της Υπαπαντής. Γύρω απ’ αυτό το μαχαλά ήταν και οι μαχαλάδες Μαστοράντων με 5 σπίτια και εκκλησία του Αγίου Θεοδώρου του Τύρωνος, Αντωνάντων με 20 σπίτια και εκκλησία του Αγίου Δημητρίου, Λιβερτάντων με 20 σπίτια και εκκλησίες του Αγίου Γρηγορίου και της Κοίμησης της Θεοτόκου. Απέναντι στο ποτάμι ήταν ο μαχαλάς Θεοχαράντων με 20 σπίτια και εκκλησία του Αγίου Θεοδώρου Στρατηλάτου, Μουρουζάντων με 6 σπίτια, Φαρχανάντων με 10 σπίτια και εκκλησίες Αγίου Χαραλάμπου και Ευαγγελιστρίας και Σαπρανάντων με 5 σπίτια και ο λίγο απομακρυσμένος μαχαλάς των Παπαδάντων με 30 σπίτια και εκκλησία του Αγίου Γεωργίου με μικτό δημοτικό σχολείο ως Γ΄ τάξη.»[48]
Θεοχαράντων: «Στις ημέρες μου το χωριό μας [Θεοχαράντων – Λερία] είχε 20-22 σπίτια. Αν έμεναν πάντα οι κάτοικοι του χωριού μας πάντα στο χωριό έπρεπε να ήταν πολύ μεγαλύτερο. Απ’ το χωριό μας παλιότερα έφυγαν πολλές οικογένειες στο Καρς και πήγαν αποκαταστάθηκαν στα χωριά του Καρς Αζάτ, Λάλογλη και Γιαλαούτσαμ. Πολλούς από αυτούς τους βλέπω σήμερα, απογόνους των βέβαια, να φέρονται ως Καυκάσιοι, αλλά είναι πρώην χωριανοί μου. Γι’ αυτό είχε πάντα λίγα σπίτια το Θεοχαράντων – Λερί.»[49]. Σύμφωνα με άλλη πηγή στην περιοχή Κοασίου, που είχε και ομώνυμο ποτάμι, ανήκαν τα χωριά: Καρμούτ, Σούτωνος, Κουρί, Καστρικέτα, Γαρακιοζέντων, Σουλαμίσι με 120 ελληνικές οικογένειες.[50] Το χωριό Κουρί είχε 22 ελληνικές οικογένειες με ναό των Αγίων Αποστόλων.[51]. Οι οικισμοί Παπαδάντων και Παρασκευάντων εμφανίζονται και ως μαχαλάδες του συνοικισμού Κατωχώρ του χωριού Σταυρίν.[52]

lΛερίν,Κοασίου,Κουάζι,Κοάσ,κοάσä,κόβασä,Κοβάσης,Γκούαση,Kovans,Λερί,Λäρία,Λερία,Λäρέτ’,Κιόλια,Κυβερνείο,Καρς,Λιαρετίδης,Λäρετάντ’,σαπρανάντων,Σαπρανίδης,Σιαράφ,Αργυρούπολη,gümüşhane,Χαρσιώτη,Κάνις,Παρυάδρη,KostanDaği,Japasindaği,KarakapanDaği,SobranDere,Κρώμνη,ΜουράτΧαν,καραβάνια,επισκοπή,Λερίου,Μητρόπολη,τραπεζούντας,Χεριάνων,Χαμάτζουρ,Χαλίου,Παΐπερ,Κεραμέως,Λερίου,Βιζάνων,μονή,χουτουρά,Μουτεσαρίφης,Τερμουνή,GhelinPertek,KelahboorDeulek,καϊμακάμης,Κελκίτ,Trool,Καρακοτύλ,Αντωνάντων,Λιβερτάντων,Φαργανάντων,Σιαπρανάντων,Θεαράντων,Μουρουζάντων,Παπαδάντων,Καράκαγια,Ταντουρλούκ,Γιοτουρμάζ,Γιαγούπ,Τζογκαράντων,Σουλαμής,Καρμούτ,ΆνωΚαρμούτ,Κουρί,Καστρικέτα,Σούτωνος,Μαστροπούλ,Βερισάν,Γιέιτσαμ,Σαλούτ,υποδιοίκηση,Σογανλούκ,Μαστοράντων,αντωνάντων,Λιβερτάντων,Κυριακάντων,Θεοχαράντων,Μουρουζάντων,Φαρχανάντων,Σαπρανάντων,Παπαδάντων, yitirmezkoyuΠληθυσμιακά στοιχεία
Μερικά χωριά, συμπεριλαμβανομένου και του Καμπάκλησε, αποικίστηκαν από τους Τούρκους κατά τον 17ο και 18ο αιώνα, αλλά η περιοχή συνεισέφερε στην αναγέννηση των Ελλήνων κατά τον 19ο αιώνα, όταν οι 23 συνοικισμοί της ήταν ανάμεσα στα νοτιότερα προκεχωρημένα φυλάκια των Ελλήνων του Πόντου.[53]. Στα μέσα του 19ου αι. η περιφέρεια Λερίου, εμφανίζεται να έχει: 200 οικίες, στις οποίες κατοικούσαν 500 Κρωμιώτες (Κρυπτοχριστιανοί) και 500 Γραικοί (Έλληνες Ορθόδοξοι).[54] Άλλη αναφορά ανεβάζει τον αριθμό των κατοικιών σε περίπου τετρακόσια σπίτια, ενώ το χωριό Λερί είχε μόλις λίγα σπίτια.[55] Οι πληροφορίες για το αν κατοικούσαν μουσουλμάνοι στο Λερί είναι αντιφατικές. Βέβαια, με την ονομασία Λερί αναφέρεται πότε ολόκληρη η περιφέρεια και πότε ο μαχαλάς Κυριακάντων.[56]. Άλλες πληροφορίες που αφορούν στον ανδρικό φορολογούμενο πληθυσμό αναφέρουν τα εξής στοιχεία: σε 28 χωριά της περιοχής Koans του Σαντζακιού Αργυρούπολης, κατοικούν 369 Έλληνες και 1919 μουσουλμάνοι.[57]

Σχολείο
Δεν υπάρχουν μαρτυρίες για σχολεία σε κάθε μαχαλά του Λερίου. Στον οικισμό Κυριακάντων – που ως κεντρικός οικισμός ονομαζόταν και Λερί – υπήρχε ένα σχολείο – κεντρική αστική σχολή με δύο δασκάλους.[58] Στο σχολείο αυτό δίδασκε ο Γρηγοριάδης Παύλος, απόφοιτος Φροντιστηρίου Τραπεζούντας.[59]. Φαίνεται πως η μέριμνα των κατοίκων για την παιδεία ήταν ελάχιστη,[60] γεγονός που, εκτός των άλλων οφείλεται και στο γεγονός ότι οι ελληνικοί πληθυσμοί που πύκνωσαν στη περιοχή κατά τον 19ο αιώνα, δεν πρόλαβαν να οργανωθούν αφού τους πρόλαβαν οι ρωσοτουρκικοί πόλεμοι που τους ανάγκασαν να μετοικήσουν στη ρωσική επικράτεια.

Επαγγέλματα
Η περιφέρεια ως τόπος κατεξοχήν ορεινός, δεν προσέφερε στους κατοίκους την ευχέρεια για ανάπτυξη των επαγγελματικών τους δραστηριοτήτων. Οι περισσότεροι από τους κατοίκους ασχολούνταν με τη γεωργία και την κτηνοτροφία. Ξεχερσώνοντας άγονες εκτάσεις, ζούσαν σχεδόν στα όρια της φτώχιας και τον περισσότερο χρόνο διασκορπίζονταν στις γειτονικές περιοχές, αλλά και στη Νότια Ρωσία, ασκώντας διάφορα επαγγέλματα, όπως μεταλλωρύχοι, εργάτες, κυρίως όμως ήταν γανωτήδες (χαλαϊτσήδες).[61] Άλλοι μετανάστευαν σε πόλεις της Νότιας Ρωσίας (Κριμαία), στην Άγκυρα και ασχολούνταν με το εμπόριο.[62] Μερικές οικογένειες από τους μαχαλάδες του Λερίου, ακολούθησαν τον αρχιμεταλλουργό Φίλιππο στα μεταλλεία του Ακ-Νταγ Μαντέν στο διάστημα 1830-1849.[63]

Φωτογραφικό υλικό αντλήθηκε & από : https://pontosworld.com/index.php/pontus/places/200-leri-yetirmez. Ευχαριστώ θερμά τον εκπαιδευτικό κύριο Ιωάννη Κασκαμανίδη για την παραχώρηση του εξαιρετικού αυτού κειμένου (εργασίας) του για την δημοσίευση του μέσα απ' το site μου kotsari.com / Ποντιακή Λαογραφία Βασίλειος Β. Πολατίδης www.kotsari.com

{1} Περικλής Τριανταφυλλίδης, Οι Φυγάδες, Αθήναι 1870, σ. 140.
[2] Όπου –š- διαβάζεται ως –σ- παχύ συριστικό και όπου –ä- φθόγγος μεταξύ –ε- και –α-.
[3] Γεώργιος Κανδηλάπτης, «Γεωγραφικόν και ιστορικόν λεξικόν επαρχίας Χαλδίας», Χρονικά του Πόντου, τεύχ. 16, 1945, σ. 365.
[4] Χρύσανθος (Μητροπολίτης Τραπεζούντος), Η εκκλησία Τραπεζούντος, Αρχείον Πόντου, τόμ. 4ος-5ος, εκδ. Ε.Π.Μ., Αθήνα 1933, σ. 162, 718.
[5] Νίκος Βέης, «Ποντιακά χειρόγραφα εν μουσείω κάστρου Αγκύρας», περ. Αρχείον Πόντου, τόμ. 9ος, εκδ. Ε.Π.Μ., Αθήνα 1939, σ. 215.
[6] Γεώργιος Κανδηλάπτης, ό.π., τεύχ. 19-20, 1946, σ. 464.
[7] Απόγονοι των οικογενειών αυτών εγκαταστάθηκαν στο Κεντρικό Κιλκίς (παλιά ονομασία Σνέφτσια).
[8] Απόγονοι των οικογενειών αυτών εγκαταστάθηκαν στο Κεντρικό Κιλκίς (παλιά ονομασία Σνέφτσια), τον Άγιο Βαρθολομαίο και το Νεοχωράκι Φλώρινας (παλιά ονομασία Νεοκάζι).
[9] Συναντάται και ως Λερείου και Λορίου.
[10] Περικλής Τριανταφυλλίδης, Η εν Πόντω ελληνική φυλή ήτοι τα ποντικά, Αθήνα 1866, σ. 98.
[11] Μ. Μαραβελάκη – Α. Βακαλόπουλου, Αι προσφυγικαί εγκαταστάσεις εν τη περιοχή Θεσσαλονίκης¸ Θεσ/νίκη 1955, σ. 87.
[12] Anthony Bryer & Davie Winfield, “Nineteenth – century monuments in the city and vilayet of Trebizond: architectural and historical notes ” Part 3, Αρχείον Πόντου, τ. 30ος, Αθήναι 1970-1971, σελ. 312.
[13] Richard Kiepert, Karte von Kleinasien, Berlin 1902-1906.
[14] Heinrich Kiepert, “Die Verbreitung der griechischen Sprache im pontischen Küstengebirge”, Zeitschrift der Gesellschaft für Erdkunde, Berlin 1890, στον επισυναπτόμενο χάρτη.
[15] Γεώργιος Φιρτινίδης, Κρώμνη, εκδ. Αδελφότητος Κρωμναίων Καλαμαριάς, Θεσσαλονίκη 1994, σ. 80.
[16] Αθανάσιος Παρχαρίδης, Ιστορία της Κρώμνης, Τραπεζούντα 1911, σ. 15-16.
[17] Heinrich Kiepert, ό.π., σ. 322.
[18] Περικλής Τριανταφυλλίδης, ό.π., σ. 55.
[19] Anthony Bryer & Davie Winfield, ό.π., σελ. 312.
[20] Heinrich Kiepert, ό.π., σ. 326.
[21] Επαμεινώνδας Κυριακίδης, Ιστορία της παρά την Τραπεζούντα Ιεράς Βασιλικής Πατριαρχικής Σταυροπηγιακής Μονής της Υπεραγίας Θεοτόκου της Σουμελά, Αθήνα 1898, σ. 133
[22] Χρύσανθος (Μητροπολίτης Τραπεζούντος), ό.π., σ. 154. Εδώ η ονομασία της επισκοπής εμφανίζεται με διαφορετική ορθογραφία στις δύο αναφορές.
[23] Γεώργιος Γρ. Γρηγοριάδης, Ο Πόντος και το Καρς, Ιστορία – Λαογραφία και ο Κορπακόρτς ο Πέτρον, Αθήνα 1973, σ. 23.
[24] Περικλής Τριανταφυλλίδης, Οι Φυγάδες, ό.π., σ. 140.
[25] Επαμεινώνδας Κυριακίδης, ό.π., σ. 133
[26] Χρύσανθος (Μητροπολίτης Τραπεζούντος), ό.π., σ. 162,
[27] Ανέστης Οικονομίδης, Γεωγραφική περιγραφή της Επαρχίας Χαλδίας και των παρ’ αυτήν πόλεων, Τραπεζούντα 1905, σ. 26.
[28] Γεώργιος Κανδηλάπτης, ό.π.
[29] Η επιστολή δημοσιεύεται εδώ μεταφρασμένη από Anthony Bryer & Davie Winfield, ό.π., σ. 312-320.
[30] Gelinpertek, κατά τον Η. Kiepert Kdimpertik, 15 χμ. βόρεια – βορειανατολικά από τα Σάταλα (Sadak), 17 χμ. νότια από το Kovans. Στα 1890, είχε περίπου 30 ελληνικές οικογένειες. Περίπου 5 χμ. ανατολικά από το Gelinpertek είναι το Piski (Bizgili), το οποίο στα 1890 είχε περίπου 10 ελληνικές οικογένειες.
[31] Κατά τον Kiepert Kelechpúr με 150 ελληνικές οικογένειες· το σύγχρονο Kelahbur, 5 χμ. βόρεια του Piski.
[32] Cheriana, Şiran. = Χεροίανα.
[33] Ενδεχομένως Torul (Άρδασα), αν και είναι ακόμη βορειότερα από όλα τα αναγνωρίσιμα χωριά σ’ αυτά τα έγγραφα.
[34] Anthony Bryer & Davie Winfield, ό.π., σ. 323. Το κείμενο αποτελεί μετάφραση των αγγλικών κειμένων. Ο ενεστώτας που χρησιμοποιείται αντιστοιχεί στο αγγλικό κείμενο.
[35] Anthony Bryer & Davie Winfield, ό.π., σελ. 312.
[36] Ανέστης Οικονομίδης, ό.π., σ. 26-27.
[37] Heinrich Kiepert, ό.π., σ. 323.
[38] Anthony Bryer & Davie Winfield, ό.π., σελ. 313.
[39] Οι αριθμοί δηλώνουν τις ελληνικές οικογένειες.
[40] Με την ονομασία Λερί υποδηλώνεται ο οικισμός Κυριακάντων.
[41] Γ.Θ. Κανδηλάπτης – Κάνις, «Γεωγραφικόν και ιστορικόν λεξικόν της επαρχίας Χαλδίας», περ. Ποντιακή Εστία (πρώτη περίοδος), τεύχ. 1, σ. 32-33.
[42] Κ.Μ.Σ. [υλικό προφορικής παράδοσης], φάκελος ΕΡ1, υποφάκελος ΕΡ1β Καρς – Ελληνικά χωριά, Θεόδωρος Παυλίδης.
[43] Εδώ ως «ίδιο χωριό» εννοούνται τα Λερία.
[44] Κ.Μ.Σ. [υλικό προφορικής παράδοσης], φάκελος ΕΡ1, υποφάκελος ΕΡ1β Καρς – Ελληνικά χωριά, Θεοδόσιος Θεοδουλίδης
[45] Ό.π.
[46] Ό.π.
[47] Κ.Μ.Σ. [υλικό προφορικής παράδοσης], φάκελος ΕΡ1, υποφάκελος ΕΡ1β Καρς – Ελληνικά χωριά, Ευθύμιος Ελευθεριάδης.
[48] Κ.Μ.Σ. [υλικό προφορικής παράδοσης], φάκελος ΕΡ1, υποφάκελος ΕΡ1β Καρς – Ελληνικά χωριά, Θεοδόσιος Θεοδουλίδης
[49] Ό.π.
[50] Γεώργιος Κανδηλάπτης, «Γεωγραφικόν και ιστορικόν λεξικόν επαρχίας Χαλδίας», Χρονικά του Πόντου, τεύχ. 16, 1945, σ. 365.
[51] Γεώργιος Κανδηλάπτης, ό.π., Χρονικά του Πόντου, τεύχ. 19-20, 1946, σ. 463.
[52] Μ. Μαραβελάκη – Α. Βακαλόπουλου, ό.π.¸ Θεσ/νίκη 1955, σ. 88.
[53] Anthony Bryer & Davie Winfield, ό.π., σελ. 312.
[54] Άρτεμη Ξανθοπούλου – Κυριακού, Αλληλογραφία του Ελληνικού Υποπροξενείου της Τραπεζούντας, «Αρχείον Πόντου, παράρτημα 18», Ε.Π.Μ., Αθήνα 1995, σ. 417. Βλ. και Κώστας Φωτιάδης, Πηγές της ιστορίας του κρυπτοχριστιανικού προβλήματος, Αφοί Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 1997, σ. 80 όπου αντί του αριθμού των κατοίκων υπάρχουν αριθμοί σπιτιών με αναλογία 5 ατόμων σε κάθε σπίτι.
[55] Περικλής Τριανταφυλλίδης, Η εν Πόντω ελληνική φυλή ήτοι τα ποντικά, Αθήνα 1866, σ. 99.
[56] Στάθης Πελαγίδης, Το κρυπτοχριστιανικό ζήτημα στον Πόντο, Αφοί Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 1996, σ. 55 και 58.
[57] Heinrich Kiepert, ό.π., σ. 328.
[58] Διαμαντής Λαζαρίδης, Στατιστικοί πίνακες της εκπαιδεύσεως των Ελλήνων στον Πόντο 1821-1922, Ε.Π.Μ., παράρτημα 16, Αθήνα 1988, σ. 257.
[59] Διαμαντής Λαζαρίδης, ό.π., σ. 289.
[60] Περικλής Τριανταφυλλίδης, Η εν Πόντω ελληνική φυλή ήτοι τα ποντικά, Αθήνα 1866, σ. 99.
[61] Περικλής Τριανταφυλλίδης, ό.π., σ. 99 και Γεώργιος Γρ. Γρηγοριάδης, Ο Πόντος και το Καρς, Ιστορία – Λαογραφία και ο κορπακόρτς ο Πέτρον, Αθήνα 1973, σ. 24.
[62] Ανέστης Οικονομίδης, ό.π., σ. 27.
[63] Χαρά Λιουδάκη – Κυπραίου, Μεταλλεία της Μικρασίας και του Πόντου, Αθήνα 1982, σ. 38-39.

Print